شان نزول سوره فتح
سوره فتح اين سوره در" مدينه" نازل شده و داراى 29 آيه است
محتواى سوره" فتح"
اين سوره چنان كه از نامش پيدا است پيامآور فتح و پيروزى است، پيروزى بر دشمنان اسلام، پيروزى چشمگير و قاطع (خواه پيروزى مربوط به فتح مكه باشد يا صلح حديبيه يا فتح خيبر يا پيروزى به طور مطلق).
و براى درك محتواى اين سوره قبل از هر چيز لازم است بدانيم اين سوره پس از ماجراى" حديبيه" در سال ششم هجرت نازل شده است.
توضيح اينكه: پيغمبر اسلام ص در سال ششم هجرت تصميم گرفت كه به اتفاق مهاجرين و انصار و ساير مسلمانان به عنوان مراسم" عمره" به سوى مكه حركت كند، و قبلا به مسلمانان اطلاع داده بود كه من در خواب ديدم همراه يارانم وارد" مسجد الحرام" شدهايم و مشغول مناسك عمره هستيم.
مسلمانان در" ذى الحليفه" نزديك مدينه احرام بستند و با تعداد زيادى شتر براى قربانى حركت كردند.
وضع حركت پيامبر ص به خوبى نشان مىداد كه هدفى جز انجام اين عبادت بزرگ ندارد. تا اينكه پيامبر ص وارد سرزمين" حديبيه" شد (حديبيه قريهاى در نزديكى مكه بود كه حدود 20 كيلومتر تا مكه فاصله داشت).
ولى در اينجا قريش با خبر شدند و راه را بر پيغمبر ص بستند، و از ورود او به مكه مانع شدند و در واقع تمام سنتهايى را كه در زمينه امنيت زائران خانه خدا در ماه حرام داشتند زير پا گذاردند، چرا كه آنها معتقد بودند در ماههاى حرام (از جمله ماه ذى القعده كه پيامبر در آن ماه قصد عمره داشت) تفسير نمونه، ج22، ص: 6
و مخصوصا در حال احرام نبايد مانع هيچكس شوند، حتى اگر كسى قاتل پدر خويش را در اين ايام و در اين مراسم مىديدند ابدا متعرض او نمىشدند.
در اينجا ماجراى مفصلى پيش آمد كه به عقد قرارداد صلحى ميان پيامبر ص و مشركان مكه به نام" صلح حديبيه" منتهى شد كه بعدا از آن سخن خواهيم گفت، ولى به هر صورت آن سال مانع ورود پيامبر ص به مكه شدند، ناچار پيامبر ص به يارانش دستور داد كه شترهاى خود را در همانجا قربانى كنند، سرهاى خود را بتراشند و از احرام بيرون آيند، و به سوى مدينه باز گردند.
در اينجا طوفانى از غم و اندوه مسلمانان را فرا گرفت، و انبوهى از ناراحتيها و گاه شك و ترديد بر افراد ضعيف الايمان غالب شد.
موقعى كه پيامبر ص از حديبيه به سوى مدينه مىآمد مركبش سنگين شد و از حركت باز ايستاد، و در همين حال چهره مباركش غرق سرور و شادمانى بىسابقهاى گشت و فرمود: هم اكنون آيات سوره فتح بر من نازل شد «1».
و از اينجا جو خاص حاكم بر اين سوره كاملا نمايان مىشود.
در يك بررسى اجمالى مىتوان گفت كه اين سوره از هفت بخش تشكيل يافته است.
1- سوره با مساله بشارت فتح آغاز مىشود، و آيات انجام آن نيز به همين مساله مربوط است، و تاكيد بر تحقق خواب پيامبر ص دائر به وارد شدن به مكه و انجام مناسك عمره است.
2- بخش ديگرى از سوره حوادث مربوط به" صلح حديبيه" و" نزول سكينه" و آرامش بر دلهاى مؤمنان و مساله" بيعت رضوان" را بازگو مىكند.
3- در بخش ديگرى از مقام پيامبر و هدف والاى او سخن مىگويد.
__________________________________________________
(1)" تلخيص" از" تفسير قمى" و" مجمع البيان" و" فى ظلال".
تفسير نمونه، ج22، ص: 7
4- در قسمت ديگرى از كارشكنيهاى منافقان و نمونههايى از عذرهاى واهيشان در مورد عدم شركت در ميدان جهاد پرده بر مىدارد.
5- در بخش ديگر قسمتى از تقاضاهاى نابجاى منافقان را منعكس مىسازد.
6- سپس كسانى را كه از شركت در ميدان جهاد معذورند معرفى مىكند.
7- و بالآخره در بخشى نيز از ويژگيهاى پيروان خط مكتبى پيامبر اسلام ص و صفات مخصوص آنها سخن مىگويد.
رويهمرفته آيات اين سوره فوق العاده حساس و سرنوشتساز و مخصوصا براى مسلمانان امروز در برابر حوادث گوناگونى كه جوامع اسلامى با آن درگير هستند الهام آفرين است.
فضيلت تلاوت سوره فتح
در باره اين سوره روايات عجيبى در منابع اسلامى ديده مىشود:
در حديثى از انس آمده است كه مىگويد: هنگامى كه ما از" حديبيه" باز مىگشتيم در حالى كه مشركان مانع ورود ما در مكه و انجام مراسم عمره شده بودند، سخت غرق اندوه و غم بوديم، ناگهان خداوند آيه" إِنَّا فَتَحْنا لَكَ فَتْحاً مُبِيناً" را نازل فرمود.
پيغمبر ص فرمود:
لقد انزلت على آية هى احب الى من الدنيا كلها
:" آيهاى بر من نازل شده كه از تمام دنيا نزد من محبوبتر است" (در بعضى از روايات نيز آمده است سورهاى بر من نازل شده ...) «1».
" عبد اللَّه بن مسعود" مىگويد:" هنگام بازگشت از" حديبيه" وقتى" إِنَّا فَتَحْنا ..." بر پيامبر ص نازل شد چنان حضرت غرق سرور گشت كه خدا
__________________________________________________
(1) مجمع البيان جلد 9 صفحه 108.
تفسير نمونه، ج22، ص: 8
مىداند" «1» در حديث ديگرى از پيامبر ص آمده است:
من قرأها فكانما شهد مع محمد (ص) فتح مكه،
و فى رواية اخرى
فكانما كان مع من بايع محمدا تحت الشجرة:
" هر كس اين سوره را قرائت كند مانند كسى است كه به هنگام فتح مكه در خدمت پيامبر ص و در لشكر او بوده است" و در روايت ديگرى آمده:" مانند كسى است كه با محمد ص در زير درختى كه در حديبيه بود بيعت كرده است" «2»! و بالآخره در حديثى از امام صادق ع مىخوانيم:
حصنوا اموالكم و نسائكم و ما ملكت ايمانكم من التلف بقرائة" إِنَّا فَتَحْنا لَكَ" فانه اذا كان ممن يدمن قراءتها نادى مناد يوم القيامة حتى يسمع الخلائق، انت من عبادى المخلصين، الحقوه بالصالحين من عبادى، و ادخلوه جنات النعيم، و اسقوه من رحيق مختوم بمزاج الكافور!:
" اموال و همسران و آنچه را در ملك شما است با قرائت انا فتحنا از تلف حفظ كنيد. كسى كه پيوسته آن را تلاوت كند روز قيامت منادى صدا مىزند آن چنان كه همه خلائق مىشنوند: تو از بندگان مخلص منى، او را به بندگان صالحم ملحق سازيد، و در باغهاى پر نعمت بهشت او را وارد كنيد، و از نوشابه مخصوص بهشتيان سيرابش نمائيد"! «3».
ناگفته پيداست اينهمه فضيلت و افتخار با تلاوت خالى از انديشه و عمل حاصل نمىشود، بلكه هدف اصلى از تلاوت، تطبيق اعمال و خلق و خوى خويش بر مفاد اين آيات است.
__________________________________________________
(1)" مجمع البيان" جلد 9 صفحه 109.
(2)" مجمع البيان" جلد 9 صفحه 108.
(3)" ثواب الاعمال" مطابق نقل نور الثقلين جلد 5 صفحه 46.
تفسير نمونه، ج22، ص: 9
[سوره الفتح (48): آيه 1]
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
إِنَّا فَتَحْنا لَكَ فَتْحاً مُبِيناً (1)
ترجمه:
به نام خداوند بخشنده بخشايشگر 1- ما براى تو پيروزى آشكارى فراهم ساختيم!
تفسير: فتح المبين!
در نخستين آيه اين سوره بشارت عظيمى به پيامبر ص داده شده است، بشارتى كه طبق بعضى از روايات نزد پيامبر ص محبوبتر از تمام جهان بود، مىفرمايد:" ما براى تو فتح آشكار و نمايانى كرديم" (إِنَّا فَتَحْنا لَكَ فَتْحاً مُبِيناً).
پيروزى چشمگيرى كه آثار آن در كوتاه مدت و دراز مدت در پيشرفت اسلام و زندگى مسلمانان آشكار شده و مىشود، فتحى كه در طول تاريخ اسلام كم نظير يا بى نظير بود.
در اينجا گفتگو و بحث عظيمى در ميان مفسران در گرفته است كه منظور از اين فتح كدام فتح است؟! اكثر مفسران آن را اشاره به پيروزى عظيمى مىدانند كه از" صلح حديبيه" تفسير نمونه، ج22، ص: 10
نصيب مسلمانان شد «1».
جمعى نيز آن را اشاره به مساله" فتح مكه" دانستهاند.
در حالى كه بعضى نيز آن را ناظر به" فتح خيبر" مىدانند.
و بعضى اشاره به پيروزى اسلام بر تمام دشمنان از طريق قدرت منطق و برترى دلائل و معجزات آشكار دانستهاند.
و بالآخره بعضى آن را اشاره به گشودن اسرار علوم براى پيامبر ص مىدانند.
ولى قرائن فراوانى در دست است كه مساله صلح حديبيه را ترجيح مىدهد، اما براى روشن شدن تفسير اين آيات بايد قبل از هر چيز فشردهاى از داستان حديبيه را در اينجا بياوريم كه به منزله شان نزول آن است.
داستان صلح حديبيه
در سال ششم هجرت ماه ذى القعده پيغمبر اكرم ص به قصد عمره به سوى مكه حركت كرده و همه مسلمانان را تشويق به شركت در اين سفر نمود، اما گروهى خوددارى كردند، ولى جمع كثيرى از مهاجران و انصار و اعراب باديهنشين در خدمتش عازم مكه شدند.
اين جمعيت كه در حدود يكهزار و چهارصد نفر بودند همگى لباس احرام بر تن داشتند و جز شمشير كه اسلحه مسافران محسوب مىشد هيچ سلاح جنگى
__________________________________________________
(1) اين تفسير را ابو الفتوح رازى، آلوسى در روح المعانى، علامه طباطبائى در الميزان، نويسنده فى ظلال در تفسير خود، و فيض كاشانى در صافى، برگزيدهاند، در حالى كه در تفسير تبيان و كشاف، و فخر رازى، و بعضى ديگر تفسير دوم (فتح مكه) ترجيح داده شده، مرحوم طبرسى در مجمع البيان هر دو قول را با اقوال ديگر بر شمرده، ولى فتح مكه را اولين قول ذكر كرده كه نشانه ترجيح آن در نظر اوست.
تفسير نمونه، ج22، ص: 11
با خود بر نداشتند.
هنگامى كه پيامبر به" عسفان" در نزديكى مكه رسيد با خبر شد كه قريش تصميم گرفتهاند از ورود او به مكه جلوگيرى نمايند، تا اين كه پيامبر ص به" حديبيه" رسيد (" حديبيه" روستايى است در بيست كيلومترى مكه كه به مناسبت چاه و يا درختى كه در آنجا بوده، به اين نام ناميده مىشد،) حضرت فرمود همين جا توقف كنيد، عرض كردند در اينجا آبى وجود ندارد، پيامبر ص از طريق اعجاز از چاهى كه در آنجا بود آب براى يارانش فراهم ساخت.
در اينجا سفرايى ميان قريش و پيامبر ص رفت و آمد كردند تا مشكل به نحوى حل شود، سرانجام" عروة ابن مسعود ثقفى" كه مرد هوشيارى بود از سوى قريش خدمت پيامبر ص آمد، پيامبر ص فرمود من به قصد جنگ نيامدهام و تنها هدفم زيارت خانه خدا است، ضمنا عروه در اين ملاقات منظره وضوء گرفتن پيامبر ص را كه اصحاب اجازه نمىدادند قطرهاى از آب وضوى او به روى زمين بيفتد مشاهده كرد، و هنگام بازگشت به قريش گفت: من به دربار كسرى و قيصر و نجاشى رفتهام، هرگز زمامدارى را در ميان قومش به عظمت محمد ص در ميان يارانش نديدم، و اگر تصور كنيد كه آنها دست از محمد ص بردارند اشتباه بزرگى است، شما با چنين افراد ايثارگرى روبرو هستيد، تصميمتان را بگيريد.
در اين ميان پيامبر ص به" عمر" پيشنهاد فرمود كه به مكه رود و اشراف قريش را از هدف اين سفر آگاه سازد، عمر گفت قريش با من عداوت شديدى دارند، و من از آنها بيمناكم، بهتر اين است كه" عثمان" به اين كار مبادرت ورزد، عثمان به سوى مكه آمد و چيزى نگذشت كه در ميان مسلمانان شايع شد او را كشتهاند، در اينجا پيامبر ص تصميم به شدت عمل گرفت، و در زير درختى كه در آنجا بود با يارانش تجديد بيعت كرد كه به نام" بيعت رضوان" معروف شد، و با آنان عهد بست كه تا آخرين نفس مقاومت كنند، ولى چيزى تفسير نمونه، ج22، ص: 12
نگذشت كه عثمان سالم بازگشت و به دنبال او قريش" سهيل ابن عمر" را براى مصالحه خدمت پيامبر ص فرستادند، ولى تاكيد كردند كه امسال به هيچ وجه ورود او به مكه ممكن نيست.
بعد از گفتگوهاى زياد پيمان صلحى منعقد شد كه يكى از موادش همين بود كه مسلمانان آن سال را از عمره چشم بپوشند و سال آينده به مكه بيايند مشروط بر اينكه بيش از سه روز نمانند و سلاحى جز سلاح مسافر با خود نياورند، و مواد متعدد ديگرى دائر بر امنيت جانى و مالى مسلمانان كه از مدينه وارد مكه مىشوند و همچنين 10 سال متاركه جنگ ميان مسلمين و مشركين و آزادى مسلمانان مكه در انجام فرائض مذهبى در آن گنجانيده شد.
اين پيمان در حقيقت يك پيمان عدم تعرض همه جانبه بود كه به جنگهاى مداوم و مكرر بين مسلمانان و مشركان موقتا پايان مىداد.
" متن پيمان صلح" از اين قرار بود كه پيامبر ص به على ع دستور داد بنويس:
" بسم اللَّه الرحمن الرحيم:" سهيل بن عمرو" كه نماينده مشركان بود گفت: من با چنين جملهاى آشنا نيستم، بنويس بسمك اللهم! پيامبر ص فرمود بنويس: بسمك اللهم.
سپس فرمود: بنويس اين چيزى است كه محمد رسول اللَّه ص با سهيل بن عمرو مصالحه كرده،" سهيل" گفت: ما اگر تو را" رسول اللَّه" مىدانستيم با تو جنگ نمىكرديم، تنها اسم خودت، و اسم پدرت را بنويس، پيغمبر ص فرمود مانعى ندارد، بنويس:" اين چيزى است كه" محمد بن عبد اللَّه" با سهيل بن عمرو صلح كرده كه ده سال متاركه جنگ شود تا مردم امنيت خود را بازيابند.
علاوه بر اين هر كس از قريش بدون اجازه وليش نزد محمد بيايد (و مسلمان شود) او را بازگردانند، و هر كس از آنها كه با محمد هستند نزد قريش بازگردد تفسير نمونه، ج22، ص: 13
بازگرداندن او لازم نيست!.
همه آزادند هر كس مىخواهد در پيمان محمد وارد شود و هر كس مىخواهد در پيمان قريش.
طرفين متعهدند كه نسبت به يكديگر خيانت نكنند (و جان و مال يكديگر را محترم بشمارند).
از اين گذشته محمد امسال باز مىگردد و وارد مكه نمىشود، اما سال آينده ما به مدت سه روز از مكه بيرون مىرويم و يارانش بيايند اما بيش از سه روز توقف نكنند (و مراسم عمره را انجام دهند و بازگردند) به شرط اينكه جز اسلحه مسافر يعنى شمشير، آن هم در غلاف سلاح ديگرى به همراه نداشته باشند.
بر اين پيمان صلح گروهى از مسلمانان و مشركان گواهى داده، و كاتب عهدنامه على بن ابى طالب بود" «1».
مرحوم" علامه مجلسى" در" بحار الانوار" بعضى موارد ديگر نيز نقل كرده از جمله اين كه:
" اسلام در مكه بايد آشكار باشد، و كسى را مجبور در انتخاب مذهب نكنند و اذيت و آزارى به مسلمانان نرسانند" «2».
اين مضمون در تعبير سابق نيز اجمالا وجود داشت.
در اينجا پيامبر ص دستور داد شترهاى قربانى را كه به همراه آورده بودند در همانجا قربانى كنند، سرهاى خود را بتراشند و از احرام به در آيند.
اما اين امر براى جمعى از مسلمانان سخت ناگوار بود، چرا كه بيرون آمدن از احرام بدون انجام مناسك عمره در نظر آنها امكان پذير نبود، ولى پيغمبر ص شخصا پيشگام شد، و شتران قربانى را نحر فرمود، و از احرام بيرون آمد، و به
__________________________________________________
(1)" تاريخ طبرى" جلد 2 صفحه 281 (با مقدارى تلخيص).
(2)" بحار الانوار" جلد 20 صفحه 352.
تفسير نمونه، ج22، ص: 14
مسلمانان تفهيم نمود كه اين استثنايى است در قانون احرام و قربانى كه از سوى خداوند قرار داده شده است.
مسلمين هنگامى كه چنين ديدند تسليم شدند و دستور پيامبر ص دقيقا اجرا شد و از همانجا آهنگ مدينه كردند، اما كوهى از غم و اندوه بر قلب آنها سنگينى مىنمود، چرا كه ظاهر قضيه مجموع اين مسافرت يك ناكامى و شكست بود ولى خبر نداشتند كه در پشت داستان صلح حديبيه چه پيروزيهايى براى مسلمانان و آينده اسلام نهفته است، و در همين هنگام بود كه سوره فتح نازل شد و بشارت فتح عظيمى را به پيامبر گرامى اسلام داد «1».
پيامدهاى سياسى و اجتماعى و مذهبى صلح حديبيه
يك مقايسه اجمالى ميان وضع مسلمانان در سال ششم هجرت (هنگام صلح حديبيه) و دو سال بعد كه با ده هزار سرباز مجهز براى فتح مكه حركت كردند تا به پيمانشكنى مشركان پاسخ دندانشكنى دهند و سرانجام بدون كمترين برخورد نظامى مكه را گشودند چرا كه قريش كمترين قدرت مقاومت در خود نمىديدند نشان مىدهد كه بازتاب صلح حديبيه تا چه حد گسترده بود.
به طور خلاصه مسلمانان از اين صلح چند امتياز و پيروزى مهم به شرح زير به دست آوردند.
1- عملا به فريبخوردگان مكه نشان دادند كه آنها قصد كشتار ندارند و براى شهر مقدس مكه و خانه خدا احترام فراوان قائلند، همين امر سبب جلب قلوب جمع كثيرى به سوى اسلام شد.
2- قريش براى اولين بار اسلام و مسلمين را به رسميت شناختند مطلبى كه
__________________________________________________
(1)" سيره ابن هشام" جلد 3 صفحه 321- 324،" تفسير مجمع البيان"،" تفسير فى ظلال"،" كامل ابن اثير جلد 2" و مدارك ديگر با تلخيص فراوان.
تفسير نمونه، ج22، ص: 15
دليل بر تثبيت موقعيت آنها در جزيره عربستان بود.
3- بعد از صلح حديبيه مسلمانان براحتى مىتوانستند همه جا رفت و آمد كنند، و جان و مالشان محفوظ بماند، و عملا با مشركان از نزديك تماس پيدا كردند، تماسى كه نتيجهاش شناخت بيشتر اسلام از سوى مشركان و جلب توجه آنها به اسلام بود.
4- بعد از صلح حديبيه راه براى نشر اسلام در سراسر جزيره عرب گشوده شده، و آوازه صلحطلبى پيامبر ص اقوام مختلفى را كه برداشت غلطى از اسلام و شخص پيامبر ص داشتند به تجديد نظر وادار كرد، و امكانات وسيعى از نظر تبليغاتى به دست مسلمانان افتاد.
5- صلح حديبيه راه را براى گشودن" خيبر" و بر چيدن اين غده سرطانى يهود كه بالفعل و بالقوه خطر مهمى براى اسلام و مسلمين محسوب مىشد هموار ساخت.
6- اصولا وحشت قريش از درگيرى با سپاه هزار و چهارصد نفرى پيامبر ص كه هيچ سلاح مهم جنگى با خود نداشتند و پذيرفتن شرائط صلح خود عامل مهمى براى تقويت روحيه طرفداران اسلام و شكست مخالفان بود كه تا اين اندازه از مسلمانان حساب بردند.
7- بعد از ماجراى حديبيه پيامبر ص نامههاى متعددى به سران كشورهاى بزرگ ايران و روم و حبشه، و پادشاهان بزرگ جهان نوشت، و آنها را به سوى اسلام دعوت كرد، و اين به خوبى نشان مىدهد كه تا چه حد صلح حديبيه اعتماد به نفس به مسلمين داده بود كه نه تنها در جزيره عرب كه در دنياى بزرگ آن روز راه خود را به پيش مىگشودند.
اكنون به تفسير آيات باز مىگرديم. تفسير نمونه، ج22، ص: 16
از آنچه گفته شد به خوبى مىتوان درك كرد كه صلح حديبيه به راستى فتح و پيروزى بزرگى براى اسلام و مسلمين بود، و تعجب نيست كه قرآن مجيد از آن به عنوان" فتح مبين" ياد كند.
از اين گذشته قرائن متعدد ديگرى در دست است كه اين تفسير را تاييد مىكند.
1- جمله" فتحنا" به صورت فعل ماضى است نشان مىدهد كه اين امر به هنگام نزول آيات تحقق يافته بود، در حالى كه چيزى جز صلح حديبيه در كار نبود.
2- زمان نزول اين آيات كه در بالا اشاره شد و آيات ديگر اين سوره كه مدح مؤمنان و ذم منافقان و مشركان در ماجراى حديبيه مىكند مؤيد ديگرى بر اين معنى است.
آيه 27 اين سوره كه تاكيد بر" رؤياى صادقانه" پيامبر ص كرده مىگويد:" مسلما در آينده وارد مسجد الحرام در نهايت امنيت خواهيد شد، و به انجام مناسك عمره مىپردازيد" شاهد گويايى است بر اينكه اين سوره و محتواى آن بعد از حديبيه و قبل از فتح مكه بوده است.
3- در روايات متعددى" صلح حديبيه" به عنوان" فتح مبين" معرفى شده است از جمله:
در تفسير" جوامع الجوامع" آمده است: هنگامى كه پيامبر از حديبيه باز مىگشت (و سوره فتح نازل شد) يكى از اصحاب عرض كرد: ما هذا الفتح لقد صددنا عن البيت و صد هدينا:" اين چه فتحى است كه ما را از زيارت خانه خدا باز داشتند و جلوى قربانى ما را گرفتند"؟! پيامبر ص فرمود:
بئس الكلام هذا، بل هو اعظم الفتوح، قد رضى المشركون ان يدفعوكم عن بلادهم بالراع، و يسئلوكم القضية، و رغبوا اليكم فى الامان و قد رأوا منكم ما كرهوا!:
" بد سخنى گفتى، بلكه اين بزرگترين پيروزى ما بود كه مشركان راضى شدند بدون بر خورد خشونت آميز تفسير نمونه، ج22، ص: 17
شما را از سرزمين خود دور كنند، و به شما پيشنهاد صلح دهند، و با آن همه ناراحتى كه قبلا ديدهاند تمايل به ترك تعرض نشان دادند" «1».
سپس پيامبر ناراحتيهايى كه در بدر و احزاب تحمل كردند به آنها يادآور شد مسلمانان تصديق كردند كه اين اعظم فتوح بوده است و آنها از روى ناآگاهى قضاوت كردند «2».
" زهرى" كه از رجال معروف تابعين است مىگويد:" فتحى عظيمتر از صلح حديبيه صورت نگرفت، چرا كه مشركين با مسلمانان ارتباط يافتند و اسلام در قلوب آنها جايگزين شد و در عرض سه سال گروه عظيمى اسلام آوردند، و جمعيت مسلمانان با آنها فزونى گرفت" «3».
در اين احاديث به گوشههايى از امتيازاتى كه به بركت صلح حديبيه نصيب مسلمانان گرديد اشاره شده است.
تنها در حديثى از امام على ابن موسى الرضا ع آمده است كه:
" إِنَّا فَتَحْنا" بعد از" فتح مكه" نازل گشت «4».
ولى از آنجا كه صلح حديبيه مقدمهاى براى فتح مكه در دو سال بعد شد توجيه اين حديث مشكل نخواهد بود.
يا به تعبير ديگر صلح حديبيه در كوتاه مدت سبب فتح خيبر (در سال هفتم هجرت) و فراتر از آن سبب فتح مكه، و نيز پيروزى اسلام در تمام صحنه جهان از نظر نفوذ در قلوب مردم بود.
و به اين ترتيب مىتوان ميان تفسيرهاى چهارگانه را جمع كرد با اين قيد كه محور اصلى را صلح حديبيه تشكيل مىدهد.
__________________________________________________
(1)" جوامع الجامع" (مطابق نور الثقلين جلد 5 صفحه 48- حديث 9).
(2)" تفسير در المنثور" جلد 6 صفحه 68.
(3) همان مدرك صفحه 109.
(4)" نور الثقلين" جلد 5 صفحه 48.
تفسير نمونه، ج22، ص: 18
[سوره الفتح (48): آيات 2 تا 3]
لِيَغْفِرَ لَكَ اللَّهُ ما تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَ ما تَأَخَّرَ وَ يُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكَ وَ يَهْدِيَكَ صِراطاً مُسْتَقِيماً (2) وَ يَنْصُرَكَ اللَّهُ نَصْراً عَزِيزاً (3)
ترجمه:
2- غرض اين بود كه خداوند گناهان گذشته و آيندهاى را كه به تو نسبت مىدادند ببخشد و نعمتش را بر تو تمام كند، و به راه راست هدايتت فرمايد.
3- و پيروزى شكستناپذيرى نصيب تو كند.
تفسير: نتائج بزرگ فتح المبين
در اين دو آيه قسمتى از نتائج پر بركت" فتح مبين" (صلح حديبيه) كه در آيه قبل آمده است تشريح شده، مىفرمايد:" هدف اين بود كه خداوند گناهان قبل و بعد تو را بيامرزد، و نعمتش را بر تو تمام كند و تو را به راه راست هدايت فرمايد" (لِيَغْفِرَ لَكَ اللَّهُ ما تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَ ما تَأَخَّرَ وَ يُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكَ وَ يَهْدِيَكَ صِراطاً مُسْتَقِيماً).
" و تو را به پيروزى شكستناپذيرى برساند" (وَ يَنْصُرَكَ اللَّهُ نَصْراً عَزِيزاً).
و به اين ترتيب خداوند چهار موهبت عظيم در سايه اين فتح مبين نصيب پيامبرش كرد: مغفرت، تكميل نعمت، هدايت، و نصرت
محتواى سوره" فتح"
اين سوره چنان كه از نامش پيدا است پيامآور فتح و پيروزى است، پيروزى بر دشمنان اسلام، پيروزى چشمگير و قاطع (خواه پيروزى مربوط به فتح مكه باشد يا صلح حديبيه يا فتح خيبر يا پيروزى به طور مطلق).
و براى درك محتواى اين سوره قبل از هر چيز لازم است بدانيم اين سوره پس از ماجراى" حديبيه" در سال ششم هجرت نازل شده است.
توضيح اينكه: پيغمبر اسلام ص در سال ششم هجرت تصميم گرفت كه به اتفاق مهاجرين و انصار و ساير مسلمانان به عنوان مراسم" عمره" به سوى مكه حركت كند، و قبلا به مسلمانان اطلاع داده بود كه من در خواب ديدم همراه يارانم وارد" مسجد الحرام" شدهايم و مشغول مناسك عمره هستيم.
مسلمانان در" ذى الحليفه" نزديك مدينه احرام بستند و با تعداد زيادى شتر براى قربانى حركت كردند.
وضع حركت پيامبر ص به خوبى نشان مىداد كه هدفى جز انجام اين عبادت بزرگ ندارد. تا اينكه پيامبر ص وارد سرزمين" حديبيه" شد (حديبيه قريهاى در نزديكى مكه بود كه حدود 20 كيلومتر تا مكه فاصله داشت).
ولى در اينجا قريش با خبر شدند و راه را بر پيغمبر ص بستند، و از ورود او به مكه مانع شدند و در واقع تمام سنتهايى را كه در زمينه امنيت زائران خانه خدا در ماه حرام داشتند زير پا گذاردند، چرا كه آنها معتقد بودند در ماههاى حرام (از جمله ماه ذى القعده كه پيامبر در آن ماه قصد عمره داشت) تفسير نمونه، ج22، ص: 6
و مخصوصا در حال احرام نبايد مانع هيچكس شوند، حتى اگر كسى قاتل پدر خويش را در اين ايام و در اين مراسم مىديدند ابدا متعرض او نمىشدند.
در اينجا ماجراى مفصلى پيش آمد كه به عقد قرارداد صلحى ميان پيامبر ص و مشركان مكه به نام" صلح حديبيه" منتهى شد كه بعدا از آن سخن خواهيم گفت، ولى به هر صورت آن سال مانع ورود پيامبر ص به مكه شدند، ناچار پيامبر ص به يارانش دستور داد كه شترهاى خود را در همانجا قربانى كنند، سرهاى خود را بتراشند و از احرام بيرون آيند، و به سوى مدينه باز گردند.
در اينجا طوفانى از غم و اندوه مسلمانان را فرا گرفت، و انبوهى از ناراحتيها و گاه شك و ترديد بر افراد ضعيف الايمان غالب شد.
موقعى كه پيامبر ص از حديبيه به سوى مدينه مىآمد مركبش سنگين شد و از حركت باز ايستاد، و در همين حال چهره مباركش غرق سرور و شادمانى بىسابقهاى گشت و فرمود: هم اكنون آيات سوره فتح بر من نازل شد «1».
و از اينجا جو خاص حاكم بر اين سوره كاملا نمايان مىشود.
در يك بررسى اجمالى مىتوان گفت كه اين سوره از هفت بخش تشكيل يافته است.
1- سوره با مساله بشارت فتح آغاز مىشود، و آيات انجام آن نيز به همين مساله مربوط است، و تاكيد بر تحقق خواب پيامبر ص دائر به وارد شدن به مكه و انجام مناسك عمره است.
2- بخش ديگرى از سوره حوادث مربوط به" صلح حديبيه" و" نزول سكينه" و آرامش بر دلهاى مؤمنان و مساله" بيعت رضوان" را بازگو مىكند.
3- در بخش ديگرى از مقام پيامبر و هدف والاى او سخن مىگويد.
__________________________________________________
(1)" تلخيص" از" تفسير قمى" و" مجمع البيان" و" فى ظلال".
تفسير نمونه، ج22، ص: 7
4- در قسمت ديگرى از كارشكنيهاى منافقان و نمونههايى از عذرهاى واهيشان در مورد عدم شركت در ميدان جهاد پرده بر مىدارد.
5- در بخش ديگر قسمتى از تقاضاهاى نابجاى منافقان را منعكس مىسازد.
6- سپس كسانى را كه از شركت در ميدان جهاد معذورند معرفى مىكند.
7- و بالآخره در بخشى نيز از ويژگيهاى پيروان خط مكتبى پيامبر اسلام ص و صفات مخصوص آنها سخن مىگويد.
رويهمرفته آيات اين سوره فوق العاده حساس و سرنوشتساز و مخصوصا براى مسلمانان امروز در برابر حوادث گوناگونى كه جوامع اسلامى با آن درگير هستند الهام آفرين است.
فضيلت تلاوت سوره فتح
در باره اين سوره روايات عجيبى در منابع اسلامى ديده مىشود:
در حديثى از انس آمده است كه مىگويد: هنگامى كه ما از" حديبيه" باز مىگشتيم در حالى كه مشركان مانع ورود ما در مكه و انجام مراسم عمره شده بودند، سخت غرق اندوه و غم بوديم، ناگهان خداوند آيه" إِنَّا فَتَحْنا لَكَ فَتْحاً مُبِيناً" را نازل فرمود.
پيغمبر ص فرمود:
لقد انزلت على آية هى احب الى من الدنيا كلها
:" آيهاى بر من نازل شده كه از تمام دنيا نزد من محبوبتر است" (در بعضى از روايات نيز آمده است سورهاى بر من نازل شده ...) «1».
" عبد اللَّه بن مسعود" مىگويد:" هنگام بازگشت از" حديبيه" وقتى" إِنَّا فَتَحْنا ..." بر پيامبر ص نازل شد چنان حضرت غرق سرور گشت كه خدا
__________________________________________________
(1) مجمع البيان جلد 9 صفحه 108.
تفسير نمونه، ج22، ص: 8
مىداند" «1» در حديث ديگرى از پيامبر ص آمده است:
من قرأها فكانما شهد مع محمد (ص) فتح مكه،
و فى رواية اخرى
فكانما كان مع من بايع محمدا تحت الشجرة:
" هر كس اين سوره را قرائت كند مانند كسى است كه به هنگام فتح مكه در خدمت پيامبر ص و در لشكر او بوده است" و در روايت ديگرى آمده:" مانند كسى است كه با محمد ص در زير درختى كه در حديبيه بود بيعت كرده است" «2»! و بالآخره در حديثى از امام صادق ع مىخوانيم:
حصنوا اموالكم و نسائكم و ما ملكت ايمانكم من التلف بقرائة" إِنَّا فَتَحْنا لَكَ" فانه اذا كان ممن يدمن قراءتها نادى مناد يوم القيامة حتى يسمع الخلائق، انت من عبادى المخلصين، الحقوه بالصالحين من عبادى، و ادخلوه جنات النعيم، و اسقوه من رحيق مختوم بمزاج الكافور!:
" اموال و همسران و آنچه را در ملك شما است با قرائت انا فتحنا از تلف حفظ كنيد. كسى كه پيوسته آن را تلاوت كند روز قيامت منادى صدا مىزند آن چنان كه همه خلائق مىشنوند: تو از بندگان مخلص منى، او را به بندگان صالحم ملحق سازيد، و در باغهاى پر نعمت بهشت او را وارد كنيد، و از نوشابه مخصوص بهشتيان سيرابش نمائيد"! «3».
ناگفته پيداست اينهمه فضيلت و افتخار با تلاوت خالى از انديشه و عمل حاصل نمىشود، بلكه هدف اصلى از تلاوت، تطبيق اعمال و خلق و خوى خويش بر مفاد اين آيات است.
__________________________________________________
(1)" مجمع البيان" جلد 9 صفحه 109.
(2)" مجمع البيان" جلد 9 صفحه 108.
(3)" ثواب الاعمال" مطابق نقل نور الثقلين جلد 5 صفحه 46.
تفسير نمونه، ج22، ص: 9
[سوره الفتح (48): آيه 1]
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
إِنَّا فَتَحْنا لَكَ فَتْحاً مُبِيناً (1)
ترجمه:
به نام خداوند بخشنده بخشايشگر 1- ما براى تو پيروزى آشكارى فراهم ساختيم!
تفسير: فتح المبين!
در نخستين آيه اين سوره بشارت عظيمى به پيامبر ص داده شده است، بشارتى كه طبق بعضى از روايات نزد پيامبر ص محبوبتر از تمام جهان بود، مىفرمايد:" ما براى تو فتح آشكار و نمايانى كرديم" (إِنَّا فَتَحْنا لَكَ فَتْحاً مُبِيناً).
پيروزى چشمگيرى كه آثار آن در كوتاه مدت و دراز مدت در پيشرفت اسلام و زندگى مسلمانان آشكار شده و مىشود، فتحى كه در طول تاريخ اسلام كم نظير يا بى نظير بود.
در اينجا گفتگو و بحث عظيمى در ميان مفسران در گرفته است كه منظور از اين فتح كدام فتح است؟! اكثر مفسران آن را اشاره به پيروزى عظيمى مىدانند كه از" صلح حديبيه" تفسير نمونه، ج22، ص: 10
نصيب مسلمانان شد «1».
جمعى نيز آن را اشاره به مساله" فتح مكه" دانستهاند.
در حالى كه بعضى نيز آن را ناظر به" فتح خيبر" مىدانند.
و بعضى اشاره به پيروزى اسلام بر تمام دشمنان از طريق قدرت منطق و برترى دلائل و معجزات آشكار دانستهاند.
و بالآخره بعضى آن را اشاره به گشودن اسرار علوم براى پيامبر ص مىدانند.
ولى قرائن فراوانى در دست است كه مساله صلح حديبيه را ترجيح مىدهد، اما براى روشن شدن تفسير اين آيات بايد قبل از هر چيز فشردهاى از داستان حديبيه را در اينجا بياوريم كه به منزله شان نزول آن است.
داستان صلح حديبيه
در سال ششم هجرت ماه ذى القعده پيغمبر اكرم ص به قصد عمره به سوى مكه حركت كرده و همه مسلمانان را تشويق به شركت در اين سفر نمود، اما گروهى خوددارى كردند، ولى جمع كثيرى از مهاجران و انصار و اعراب باديهنشين در خدمتش عازم مكه شدند.
اين جمعيت كه در حدود يكهزار و چهارصد نفر بودند همگى لباس احرام بر تن داشتند و جز شمشير كه اسلحه مسافران محسوب مىشد هيچ سلاح جنگى
__________________________________________________
(1) اين تفسير را ابو الفتوح رازى، آلوسى در روح المعانى، علامه طباطبائى در الميزان، نويسنده فى ظلال در تفسير خود، و فيض كاشانى در صافى، برگزيدهاند، در حالى كه در تفسير تبيان و كشاف، و فخر رازى، و بعضى ديگر تفسير دوم (فتح مكه) ترجيح داده شده، مرحوم طبرسى در مجمع البيان هر دو قول را با اقوال ديگر بر شمرده، ولى فتح مكه را اولين قول ذكر كرده كه نشانه ترجيح آن در نظر اوست.
تفسير نمونه، ج22، ص: 11
با خود بر نداشتند.
هنگامى كه پيامبر به" عسفان" در نزديكى مكه رسيد با خبر شد كه قريش تصميم گرفتهاند از ورود او به مكه جلوگيرى نمايند، تا اين كه پيامبر ص به" حديبيه" رسيد (" حديبيه" روستايى است در بيست كيلومترى مكه كه به مناسبت چاه و يا درختى كه در آنجا بوده، به اين نام ناميده مىشد،) حضرت فرمود همين جا توقف كنيد، عرض كردند در اينجا آبى وجود ندارد، پيامبر ص از طريق اعجاز از چاهى كه در آنجا بود آب براى يارانش فراهم ساخت.
در اينجا سفرايى ميان قريش و پيامبر ص رفت و آمد كردند تا مشكل به نحوى حل شود، سرانجام" عروة ابن مسعود ثقفى" كه مرد هوشيارى بود از سوى قريش خدمت پيامبر ص آمد، پيامبر ص فرمود من به قصد جنگ نيامدهام و تنها هدفم زيارت خانه خدا است، ضمنا عروه در اين ملاقات منظره وضوء گرفتن پيامبر ص را كه اصحاب اجازه نمىدادند قطرهاى از آب وضوى او به روى زمين بيفتد مشاهده كرد، و هنگام بازگشت به قريش گفت: من به دربار كسرى و قيصر و نجاشى رفتهام، هرگز زمامدارى را در ميان قومش به عظمت محمد ص در ميان يارانش نديدم، و اگر تصور كنيد كه آنها دست از محمد ص بردارند اشتباه بزرگى است، شما با چنين افراد ايثارگرى روبرو هستيد، تصميمتان را بگيريد.
در اين ميان پيامبر ص به" عمر" پيشنهاد فرمود كه به مكه رود و اشراف قريش را از هدف اين سفر آگاه سازد، عمر گفت قريش با من عداوت شديدى دارند، و من از آنها بيمناكم، بهتر اين است كه" عثمان" به اين كار مبادرت ورزد، عثمان به سوى مكه آمد و چيزى نگذشت كه در ميان مسلمانان شايع شد او را كشتهاند، در اينجا پيامبر ص تصميم به شدت عمل گرفت، و در زير درختى كه در آنجا بود با يارانش تجديد بيعت كرد كه به نام" بيعت رضوان" معروف شد، و با آنان عهد بست كه تا آخرين نفس مقاومت كنند، ولى چيزى تفسير نمونه، ج22، ص: 12
نگذشت كه عثمان سالم بازگشت و به دنبال او قريش" سهيل ابن عمر" را براى مصالحه خدمت پيامبر ص فرستادند، ولى تاكيد كردند كه امسال به هيچ وجه ورود او به مكه ممكن نيست.
بعد از گفتگوهاى زياد پيمان صلحى منعقد شد كه يكى از موادش همين بود كه مسلمانان آن سال را از عمره چشم بپوشند و سال آينده به مكه بيايند مشروط بر اينكه بيش از سه روز نمانند و سلاحى جز سلاح مسافر با خود نياورند، و مواد متعدد ديگرى دائر بر امنيت جانى و مالى مسلمانان كه از مدينه وارد مكه مىشوند و همچنين 10 سال متاركه جنگ ميان مسلمين و مشركين و آزادى مسلمانان مكه در انجام فرائض مذهبى در آن گنجانيده شد.
اين پيمان در حقيقت يك پيمان عدم تعرض همه جانبه بود كه به جنگهاى مداوم و مكرر بين مسلمانان و مشركان موقتا پايان مىداد.
" متن پيمان صلح" از اين قرار بود كه پيامبر ص به على ع دستور داد بنويس:
" بسم اللَّه الرحمن الرحيم:" سهيل بن عمرو" كه نماينده مشركان بود گفت: من با چنين جملهاى آشنا نيستم، بنويس بسمك اللهم! پيامبر ص فرمود بنويس: بسمك اللهم.
سپس فرمود: بنويس اين چيزى است كه محمد رسول اللَّه ص با سهيل بن عمرو مصالحه كرده،" سهيل" گفت: ما اگر تو را" رسول اللَّه" مىدانستيم با تو جنگ نمىكرديم، تنها اسم خودت، و اسم پدرت را بنويس، پيغمبر ص فرمود مانعى ندارد، بنويس:" اين چيزى است كه" محمد بن عبد اللَّه" با سهيل بن عمرو صلح كرده كه ده سال متاركه جنگ شود تا مردم امنيت خود را بازيابند.
علاوه بر اين هر كس از قريش بدون اجازه وليش نزد محمد بيايد (و مسلمان شود) او را بازگردانند، و هر كس از آنها كه با محمد هستند نزد قريش بازگردد تفسير نمونه، ج22، ص: 13
بازگرداندن او لازم نيست!.
همه آزادند هر كس مىخواهد در پيمان محمد وارد شود و هر كس مىخواهد در پيمان قريش.
طرفين متعهدند كه نسبت به يكديگر خيانت نكنند (و جان و مال يكديگر را محترم بشمارند).
از اين گذشته محمد امسال باز مىگردد و وارد مكه نمىشود، اما سال آينده ما به مدت سه روز از مكه بيرون مىرويم و يارانش بيايند اما بيش از سه روز توقف نكنند (و مراسم عمره را انجام دهند و بازگردند) به شرط اينكه جز اسلحه مسافر يعنى شمشير، آن هم در غلاف سلاح ديگرى به همراه نداشته باشند.
بر اين پيمان صلح گروهى از مسلمانان و مشركان گواهى داده، و كاتب عهدنامه على بن ابى طالب بود" «1».
مرحوم" علامه مجلسى" در" بحار الانوار" بعضى موارد ديگر نيز نقل كرده از جمله اين كه:
" اسلام در مكه بايد آشكار باشد، و كسى را مجبور در انتخاب مذهب نكنند و اذيت و آزارى به مسلمانان نرسانند" «2».
اين مضمون در تعبير سابق نيز اجمالا وجود داشت.
در اينجا پيامبر ص دستور داد شترهاى قربانى را كه به همراه آورده بودند در همانجا قربانى كنند، سرهاى خود را بتراشند و از احرام به در آيند.
اما اين امر براى جمعى از مسلمانان سخت ناگوار بود، چرا كه بيرون آمدن از احرام بدون انجام مناسك عمره در نظر آنها امكان پذير نبود، ولى پيغمبر ص شخصا پيشگام شد، و شتران قربانى را نحر فرمود، و از احرام بيرون آمد، و به
__________________________________________________
(1)" تاريخ طبرى" جلد 2 صفحه 281 (با مقدارى تلخيص).
(2)" بحار الانوار" جلد 20 صفحه 352.
تفسير نمونه، ج22، ص: 14
مسلمانان تفهيم نمود كه اين استثنايى است در قانون احرام و قربانى كه از سوى خداوند قرار داده شده است.
مسلمين هنگامى كه چنين ديدند تسليم شدند و دستور پيامبر ص دقيقا اجرا شد و از همانجا آهنگ مدينه كردند، اما كوهى از غم و اندوه بر قلب آنها سنگينى مىنمود، چرا كه ظاهر قضيه مجموع اين مسافرت يك ناكامى و شكست بود ولى خبر نداشتند كه در پشت داستان صلح حديبيه چه پيروزيهايى براى مسلمانان و آينده اسلام نهفته است، و در همين هنگام بود كه سوره فتح نازل شد و بشارت فتح عظيمى را به پيامبر گرامى اسلام داد «1».
پيامدهاى سياسى و اجتماعى و مذهبى صلح حديبيه
يك مقايسه اجمالى ميان وضع مسلمانان در سال ششم هجرت (هنگام صلح حديبيه) و دو سال بعد كه با ده هزار سرباز مجهز براى فتح مكه حركت كردند تا به پيمانشكنى مشركان پاسخ دندانشكنى دهند و سرانجام بدون كمترين برخورد نظامى مكه را گشودند چرا كه قريش كمترين قدرت مقاومت در خود نمىديدند نشان مىدهد كه بازتاب صلح حديبيه تا چه حد گسترده بود.
به طور خلاصه مسلمانان از اين صلح چند امتياز و پيروزى مهم به شرح زير به دست آوردند.
1- عملا به فريبخوردگان مكه نشان دادند كه آنها قصد كشتار ندارند و براى شهر مقدس مكه و خانه خدا احترام فراوان قائلند، همين امر سبب جلب قلوب جمع كثيرى به سوى اسلام شد.
2- قريش براى اولين بار اسلام و مسلمين را به رسميت شناختند مطلبى كه
__________________________________________________
(1)" سيره ابن هشام" جلد 3 صفحه 321- 324،" تفسير مجمع البيان"،" تفسير فى ظلال"،" كامل ابن اثير جلد 2" و مدارك ديگر با تلخيص فراوان.
تفسير نمونه، ج22، ص: 15
دليل بر تثبيت موقعيت آنها در جزيره عربستان بود.
3- بعد از صلح حديبيه مسلمانان براحتى مىتوانستند همه جا رفت و آمد كنند، و جان و مالشان محفوظ بماند، و عملا با مشركان از نزديك تماس پيدا كردند، تماسى كه نتيجهاش شناخت بيشتر اسلام از سوى مشركان و جلب توجه آنها به اسلام بود.
4- بعد از صلح حديبيه راه براى نشر اسلام در سراسر جزيره عرب گشوده شده، و آوازه صلحطلبى پيامبر ص اقوام مختلفى را كه برداشت غلطى از اسلام و شخص پيامبر ص داشتند به تجديد نظر وادار كرد، و امكانات وسيعى از نظر تبليغاتى به دست مسلمانان افتاد.
5- صلح حديبيه راه را براى گشودن" خيبر" و بر چيدن اين غده سرطانى يهود كه بالفعل و بالقوه خطر مهمى براى اسلام و مسلمين محسوب مىشد هموار ساخت.
6- اصولا وحشت قريش از درگيرى با سپاه هزار و چهارصد نفرى پيامبر ص كه هيچ سلاح مهم جنگى با خود نداشتند و پذيرفتن شرائط صلح خود عامل مهمى براى تقويت روحيه طرفداران اسلام و شكست مخالفان بود كه تا اين اندازه از مسلمانان حساب بردند.
7- بعد از ماجراى حديبيه پيامبر ص نامههاى متعددى به سران كشورهاى بزرگ ايران و روم و حبشه، و پادشاهان بزرگ جهان نوشت، و آنها را به سوى اسلام دعوت كرد، و اين به خوبى نشان مىدهد كه تا چه حد صلح حديبيه اعتماد به نفس به مسلمين داده بود كه نه تنها در جزيره عرب كه در دنياى بزرگ آن روز راه خود را به پيش مىگشودند.
اكنون به تفسير آيات باز مىگرديم. تفسير نمونه، ج22، ص: 16
از آنچه گفته شد به خوبى مىتوان درك كرد كه صلح حديبيه به راستى فتح و پيروزى بزرگى براى اسلام و مسلمين بود، و تعجب نيست كه قرآن مجيد از آن به عنوان" فتح مبين" ياد كند.
از اين گذشته قرائن متعدد ديگرى در دست است كه اين تفسير را تاييد مىكند.
1- جمله" فتحنا" به صورت فعل ماضى است نشان مىدهد كه اين امر به هنگام نزول آيات تحقق يافته بود، در حالى كه چيزى جز صلح حديبيه در كار نبود.
2- زمان نزول اين آيات كه در بالا اشاره شد و آيات ديگر اين سوره كه مدح مؤمنان و ذم منافقان و مشركان در ماجراى حديبيه مىكند مؤيد ديگرى بر اين معنى است.
آيه 27 اين سوره كه تاكيد بر" رؤياى صادقانه" پيامبر ص كرده مىگويد:" مسلما در آينده وارد مسجد الحرام در نهايت امنيت خواهيد شد، و به انجام مناسك عمره مىپردازيد" شاهد گويايى است بر اينكه اين سوره و محتواى آن بعد از حديبيه و قبل از فتح مكه بوده است.
3- در روايات متعددى" صلح حديبيه" به عنوان" فتح مبين" معرفى شده است از جمله:
در تفسير" جوامع الجوامع" آمده است: هنگامى كه پيامبر از حديبيه باز مىگشت (و سوره فتح نازل شد) يكى از اصحاب عرض كرد: ما هذا الفتح لقد صددنا عن البيت و صد هدينا:" اين چه فتحى است كه ما را از زيارت خانه خدا باز داشتند و جلوى قربانى ما را گرفتند"؟! پيامبر ص فرمود:
بئس الكلام هذا، بل هو اعظم الفتوح، قد رضى المشركون ان يدفعوكم عن بلادهم بالراع، و يسئلوكم القضية، و رغبوا اليكم فى الامان و قد رأوا منكم ما كرهوا!:
" بد سخنى گفتى، بلكه اين بزرگترين پيروزى ما بود كه مشركان راضى شدند بدون بر خورد خشونت آميز تفسير نمونه، ج22، ص: 17
شما را از سرزمين خود دور كنند، و به شما پيشنهاد صلح دهند، و با آن همه ناراحتى كه قبلا ديدهاند تمايل به ترك تعرض نشان دادند" «1».
سپس پيامبر ناراحتيهايى كه در بدر و احزاب تحمل كردند به آنها يادآور شد مسلمانان تصديق كردند كه اين اعظم فتوح بوده است و آنها از روى ناآگاهى قضاوت كردند «2».
" زهرى" كه از رجال معروف تابعين است مىگويد:" فتحى عظيمتر از صلح حديبيه صورت نگرفت، چرا كه مشركين با مسلمانان ارتباط يافتند و اسلام در قلوب آنها جايگزين شد و در عرض سه سال گروه عظيمى اسلام آوردند، و جمعيت مسلمانان با آنها فزونى گرفت" «3».
در اين احاديث به گوشههايى از امتيازاتى كه به بركت صلح حديبيه نصيب مسلمانان گرديد اشاره شده است.
تنها در حديثى از امام على ابن موسى الرضا ع آمده است كه:
" إِنَّا فَتَحْنا" بعد از" فتح مكه" نازل گشت «4».
ولى از آنجا كه صلح حديبيه مقدمهاى براى فتح مكه در دو سال بعد شد توجيه اين حديث مشكل نخواهد بود.
يا به تعبير ديگر صلح حديبيه در كوتاه مدت سبب فتح خيبر (در سال هفتم هجرت) و فراتر از آن سبب فتح مكه، و نيز پيروزى اسلام در تمام صحنه جهان از نظر نفوذ در قلوب مردم بود.
و به اين ترتيب مىتوان ميان تفسيرهاى چهارگانه را جمع كرد با اين قيد كه محور اصلى را صلح حديبيه تشكيل مىدهد.
__________________________________________________
(1)" جوامع الجامع" (مطابق نور الثقلين جلد 5 صفحه 48- حديث 9).
(2)" تفسير در المنثور" جلد 6 صفحه 68.
(3) همان مدرك صفحه 109.
(4)" نور الثقلين" جلد 5 صفحه 48.
تفسير نمونه، ج22، ص: 18
[سوره الفتح (48): آيات 2 تا 3]
لِيَغْفِرَ لَكَ اللَّهُ ما تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَ ما تَأَخَّرَ وَ يُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكَ وَ يَهْدِيَكَ صِراطاً مُسْتَقِيماً (2) وَ يَنْصُرَكَ اللَّهُ نَصْراً عَزِيزاً (3)
ترجمه:
2- غرض اين بود كه خداوند گناهان گذشته و آيندهاى را كه به تو نسبت مىدادند ببخشد و نعمتش را بر تو تمام كند، و به راه راست هدايتت فرمايد.
3- و پيروزى شكستناپذيرى نصيب تو كند.
تفسير: نتائج بزرگ فتح المبين
در اين دو آيه قسمتى از نتائج پر بركت" فتح مبين" (صلح حديبيه) كه در آيه قبل آمده است تشريح شده، مىفرمايد:" هدف اين بود كه خداوند گناهان قبل و بعد تو را بيامرزد، و نعمتش را بر تو تمام كند و تو را به راه راست هدايت فرمايد" (لِيَغْفِرَ لَكَ اللَّهُ ما تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَ ما تَأَخَّرَ وَ يُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكَ وَ يَهْدِيَكَ صِراطاً مُسْتَقِيماً).
" و تو را به پيروزى شكستناپذيرى برساند" (وَ يَنْصُرَكَ اللَّهُ نَصْراً عَزِيزاً).
و به اين ترتيب خداوند چهار موهبت عظيم در سايه اين فتح مبين نصيب پيامبرش كرد: مغفرت، تكميل نعمت، هدايت، و نصرت
+ نوشته شده در شنبه ۲۹ تیر ۱۳۹۲ ساعت 2:5 توسط رشیدی
|
با سلام خدمت كاربران عزيز هدف از ايجاد اين وبلاگ ارتباط بيشتر با دانش آموزان و پژوهشگران معارف قرآني و اطلاع رساني بيشتر مي باشد .ان شاء الله با همكاري شما عزيزان وبلاگ فعالي داشته باشيم.